Азат Перуашевтің Ұлттық құрылтайдың V отырысындағы Президенттің сөзі жөніндегі пікірі

Азат Перуашевтің Ұлттық құрылтайдың V отырысындағы Президенттің сөзі жөніндегі пікірі

Қызылордадағы Құрылтайды қатысушылары белгілі бір толқумен күтті десем қателеспеймін деп ойлаймын. Әсіресе, парламенттік реформа жөніндегі Жұмыс тобының отырысынан кейін, ол кезде Президент Қ. Тоқаев Негізгі заңға енгізілетін өзгерістер тек Парламентке ғана қатысты болмайтынын, іс жүзінде елдің жаңа Конституциясын қабылдау туралы сөз болып отырғанын атап өткен еді.
Күткен үміт ақталды, алайда конституциялық реформадан бөлек, Қасым-Жомарт Кемелұлы анағұрлым кең ауқымды мәселелерді көтеріп, көптеген экономикалық, әлеуметтік, құқықтық және тіпті моральдық-этикалық мәселелер бойынша мемлекеттің айқын ұстанымын белгіледі.
Ауқымы мен өзектілігі жағынан Құрылтайдағы бұл сөз Жолдаумен пара-пар болды, бірақ біршама өзгеше сарында – директивалықтан гөрі диалогтық, тіпті «ой толғау» сипатында деп айтуға болар еді.
Мәселен, цифрландыру міндетімен қатар, ол көпшілік үшін біршама күтпеген түрде: «Технологиялар өздігінен басқарудағы хаосты жоя алмайды. Егер үдерістер бастапқыдан-ақ дұрыс жолға қойылмаса, бюрократиялық әурешілікке толы болса, онда жасанды интеллектіні енгізу панацея болмайды», – деп атап өтті.
«Күтпеген» деп айтуымның себебі – жасанды интеллект бәрін алмастырады деген пікірге жиі кезігеміз. Алайда, Қасым-Жомарт Кемелұлы бұған дейін де, мысалы, 2025 жылғы 2 қазанда өткен Digital Bridge–2025 форумында, жасанды интеллект мүмкіндіктермен қатар қатерлерді де алып келетінін, мәселе тек оны қолдануда ғана емес, ең алдымен міндеттерді дұрыс қоя білуде екенін атап көрсеткен болатын (https://t.me/peruash/14638).
Сондықтан Президент: «Цифрлық трансформация стратегияларынан бұрын басқару жүйесінің өзінде тәртіп орнату қажет», – деп талап етеді, сонымен қатар: «Болашақтың жоғары технологиялы әрі энергияны көп қажет ететін экономикасы үшін берік инфрақұрылымдық негіз қалыптастыруға назар аудару керек», – дейді.
Осыған байланысты оның жаңа үрдістерден гөрі прагматикалық көзқарасты жоғары қоятын тағы бір мысалы бар – Қазақстанның табиғи артықшылықтарына сүйене отырып, энергетикалық тәуелсіздікті қамтамасыз ету: «Көмір – біздің стратегиялық активіміз, оны толық пайдалану керек… Айтпақшы, Президент Трамптың: «Маған көмір ұнайды, жел ұнамайды», – деген сөзінде де шындық бар. Мұнда рационалды дән бар.
Көмір генерациясын дамытуға Ұлттық жоба мәртебесін беру қажет». Осылайша, Қасым-Жомарт Кемелұлы цифрландыруды «идеологема» ретінде емес, оны практикалық тұрғыдан қамтамасыз етілген жұмыс үдерісін ұйымдастыру деп қабылдайды.
Соған қарамастан, экономикалық ахуалды талдай отырып, Мемлекет басшысы қатаң тұжырымдардан өзін аулақ ұстамайды. Оның мұны нарықтық ойлау тұрғысынан жасауы айрықша назар аударарлық, мұның ең айқын көрінісі 2024 жылғы мамырда қабылданған «Экономиканы ырықтандыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығында байқалды. Құрылтайда Қ. Тоқаев аталмыш нарықтық бағытты көлік-логистика және энергетика салаларына қатысты жалғастырды: «Үкімет мемлекеттік жүк авиакомпаниясын құру жөнінде қате басқарушылық шешім қабылдады… Егер Үкімет тапсырманы орындауға қауқарсыз болса, бұл мәселені жеке құрылымдарға беріңіздер»;
«Жылына 100 млн тонна көлемінде мұнай өндіретін ел авиациялық керосин бағасы бойынша мұнай өндірмейтін елдермен бәсекелесе алмайды. Бұл абсурд емес пе?! …
Кадрлық шешімдер қабылдауға тура келетін сияқты».
Мемлекеттік білім беруді қаржыландыру саласындағы заңсыз әрі негізсіз шығындарды атап өте отырып, барлық кінәні жекеменшік секторға жаба салуға дағдыланған шенеуніктерден айырмашылығы, Президент мәселенің түп-төркінін жан басына шаққандағы қаржыландыру әдістемесінің жетілмегендігінен көреді, тетіктерді шұғыл түрде реформалауды тапсырады және «орта білім беру жүйесін дамытудағы бизнестің оң рөлін ескеруді» міндеттейді. Мұндай ұғымдық қолдаудың өзі қымбатқа тұрады әрі Қасым-Жомарт Кемелұлын тек мемлекетшіл тұлға ғана емес, сонымен қатар ашық экономиканың берік жақтаушысы ретінде көрсетеді.
Осы ұстаным тұрғысынан Мемлекет басшысы Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры аясындағы ауқымды ұрлық-қарлықты да назарға алып, құқық қорғау органдарына сыбайлас жемқорлық схемаларының бенефициарларын анықтауды тапсырды.
«Қорда орын алған жайт – әлеуметтік сала басшыларының кәсіби деңгейінің төмендігінің салдары… Шенеуніктердің адалдығына деген сұраныс әлі де өзекті мәселе», – деп атап өтті Қ. Тоқаев. Меніңше, бұл баға жекеменшік медицинаны «санат ретінде» жою туралы кей жерлерде айтылатын үндеулерді біршама басып тастайды. Миллиардтаған заңбұзушылыққа қатысы барлар жасаған ісі үшін жауап беруі тиіс. Алайда мұндай ұрлықтар қор басшылығында миллиардтарды тікелей басқарғандардың үйлестіруінсіз мүмкін емес. Ал бір топ жемқордың әрекеті бүгінгі таңда денсаулық сақтау жүйесінде маңызды рөл атқарып отырған көптеген жекеменшік клиникалардың маңызын күмән көлеңкесін түсірмеуі тиіс емес.
Сондай-ақ Президент Қ. Тоқаев МӘМС қорының жұмысындағы мәселелерге бұған дейін де — 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауында және 2024 жылғы 7 ақпанда өткен Үкімет отырысында — назар аударғанын еске сала кетейік. Ол кезде Мемлекет басшысы міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің тиімсіз жұмысын сынға алып, «сақтандыру моделі дегеннің өзі жоқ» екенін атап өткен болатын. Осыған байланысты 2024 жылғы 13 және 27 наурызда «Ақ жол» фракциясы дәл жеке клиникалардың бастамасымен Қор жұмысына ашықтық пен нарықтық қағидаттарды енгізу жөнінде нақты ұсыныстарды қамтыған депутаттық сауалдар жолдады (https://t.me/peruash/11027, https://t.me/peruash/11109). Алайда нәтижесінде Денсаулық сақтау министрлігі қалыптасқан тәсілдерді қайта қараудан бас тартты. Неге екенін енді болжап білуге болатын сияқты.
Қасым-Жомарт Кемелұлының жеке кәсіпкерлікке айрықша көңіл бөлетінін көрсеткен тағы бір жарқын мысал — Құрылтайда экономиканы және бизнесті жаңа салықтық ережелер режиміне көшіру мәселесіне қатысты айтқан пікірі болды. «Үкімет пен жергілікті атқарушы органдар біркелкі, даусыз «фискалдық транзитті» қамтамасыз етуге міндетті. Жаңа Салық кодексін қолдануға қатысты барлық орынды, сындарлы ұсыныстарды мұқият зерделеу қажет және қажет болған жағдайда түзетулер енгізілуі тиіс. Ақыр соңында, Салық кодексі — қасиетті жазба емес», — деді Президент.
«Ақ жол» демпартиясы Парламенттегі жұмысы барысында Салық реформасына қандай маңыз беретінін түсіндірудің өзі артық болар. Жаңа Кодекс қабылданғаннан кейін де біз Үкіметке өтініштер мен депутаттық сауалдар жолдауды жалғастырып келеміз. Салық реформасына қатысты «бұл мәселе бойынша пікірталастар орынды» екенін, ал «Үкіметтің тапсырманы қалай орындағанын биыл көретін боламыз» деп атап өткен Мемлекет басшысының «Turkistan» газетіне берген сұхбатынан кейін де «Ақ жол» фракциясының депутаттары жаңа салық саясатының енгізілуін қадағалауды жалғастырып отыр және қандай да бір теңгерімсіздіктер байқалған жағдайда, оларды қайта қарау жөнінде бастама көтеретін боламыз(мысалы, мына посттар: 5 қаңтар https://t.me/peruash/14759; 8 қаңтар https://t.me/peruash/14778; 14 қаңтар https://t.me/peruash/14856; 15 қаңтар https://digitalbusiness.kz/2026-01-15/azat-peruashev-rasskazal-o-roste-tsen-mobilnih-perevodah-i-zakritii-biznesov-s-nachala-2026-goda/; 17 қаңтар https://t.me/peruash/14887 және тб.).
Сондықтан Қасым-Жомарт Кемелұлының біркелкі фискалдық транзитті қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмасы мыңдаған, тіпті ондаған мың кәсіпкерлерге еркін тыныс алуға мүмкіндік береді деп сенеміз. Бұл — Президенттің олардың жағында, яғни мемлекеттен ештеңе сұрамай, өз ісін дамытып, өзгелерге жұмыс беріп, мемлекетке салық төлеп отырған азаматтардың жағында екенінің аса маңызды әрі қажетті сигналы.
Өз кезегінде, «Ақ жол» фракциясы Кодексті шамадан тыс фискалдық және әкімшілік қысымнан арылту мақсатында түзетулер енгізу жөнінде ұсыныстар беруді жалғастырады.
Енді, Конституциялық реформа туралы.
Осы тақырыпқа тоқтала келе, Қасым-Жомарт Кемелұлы бірпалаталы Парламенттің атауына қатысты пікір білдіріп, оны «Құрылтай» деп атауды ұсынды. Бір қызығы, Мемлекеттік кеңесші Ерлан Кариннің төрағалығымен өткен Жұмыс тобының отырыстарында «Ақ жол» демократиялық партиясы дәл осы атауды қазіргі Қазақстан мемлекеттілігінің Қазақ хандығы мен Алтын Ордадан бастау алатын тарихи сабақтастығының тікелей дәлелі ретінде қорғаған болатын.
Ол кезеңдерде ең маңызды шешімдер, соның ішінде хандарды сайлау мен қолбасшыларды тағайындау бүкіл халық өкілдерінің қатысуымен өткен Құрылтайларда қабылданған. Біз мұндай параллельді қазақ мемлекеттілігінің тарихи тамырлары тұрғысынан да, сондай-ақ дала демократиясы аталатын ұлттық бірегейлікті құрметтеу тұрғысынан да маңызды деп санаймыз.
Ұсынылып отырған депутаттар санының (145) өзі де қисынды. Біздің ұсынысымыз екі палатаның депутаттар санын біріктіруден (148) шыққан болатын, ал Президент ұсынған нұсқа қоғамдық мүдделердің кең ауқымды өкілдіктерін сақтай отырып, сәл ғана қысқартуды көздейді. Дәл осыны вице-спикерлер мен комитеттерге қатысты да айтуға болады.
Парламент өкілеттіктерінің сөзсіз күшеюі ретінде бірқатар негізгі мемлекеттік органдар мүшелерін тағайындаудың тек депутаттардың келісімімен жүзеге асырылуы ұсынылып отырған форматты қарастыруға болады.
Депутаттардың өзін сайлау мәселесінде Қасым-Жомарт Кемелұлы бұл үдерісті толықтай бәсекелі сайлаулардың нәтижесіне жүктеуді, президенттік квотадан, соның ішінде Қазақстан халқы Ассамблеясының квотасынан бас тартуды қажет деп санайды. Сонымен қатар, ол әлеуметтік әділеттілік қағидатын негізге ала отырып, ерекше қажеттіліктері бар азаматтар, әйелдер мен жастар үшін квотаны сақтауды талап етеді. Осы арқылы Қ. Тоқаевтың адал бәсекелестік пен инклюзивтілік талаптарына берік екені тағы бір мәрте көрініс табады. Экономика саласында ол мұны «Turkistan» газетіне берген жаңа жылдық сұхбатында өте түсінікті түрде көрсеткен болатын: «Тарифтердің өсуі – әркім тұтынуына қарай төлейтін, ал шын мәнінде көмекке мұқтаж жан ғана қолдау алатын дұрыс әрі әділ экономикаға қарай жасалған ауыр, бірақ қажетті қадам» (https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-zhangyrudyn-zhana-kezenine-kadam-basty-401240).
Құрылтайдағы сөзінде де біз саясаттағы дәл осы ұстанымды көреміз. Экономика мен саясат – бір медальдің екі жағы деп бекер айтылмайды.
Жалпы, дамудағы Мемлекет басшысының қызметін қарастырсақ, оның жоғарыда аталғандай базалық қағидаттарға беріктігін, сондай-ақ бұрын басталған өзгерістердің пісіп-жетілуіне қарай кезең-кезеңімен жүзеге асырылып жатқанын байқауға болады. Бұл жолғы сөзінде де ол өз реформаларының түпкі мақсаты — «Күшті Президент – Ықпалды Парламент – Есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасы негізінде орнықты саяси жүйе қалыптастыру екенін ерекше атап өткені де кездейсоқтық емес.
Сонымен бірге, Президент Қ. Тоқаев билік тармақтарын бөлудің классикалық схемасын жай ғана қайталап қоймай, мемлекеттің билік көзі — халықпен кері байланысын күшейтуді көздейді. Бұл мақсатта жаңа өкілді орган — Халық Кеңесін құру ұсынылып отыр, оның қалыптасуына этномәдени бірлестіктер де, мәслихаттар да, үкіметтік емес ұйымдар да қатысуы тиіс. Бұл бастама өңірлік қоғамдық кеңестердің табысты тәжірибесінен «өніп шыққан» деуге болады, өйткені олар шын мәнінде жергілікті жерлерде мемлекеттік басқарудың толыққанды қатысушысына айналды. Бұдан бөлек, Халық Кеңесі арқылы қоғам мен биліктің өзара іс-қимыл үдерісіне бұрын Сенат атқарып келген ұлттық-мәдени орталықтар мен жергілікті мемлекеттік басқару институттарын тарту мәселесі де шешіледі.
Бұл шешім, бір жағынан, мемлекеттік басқару жүйесін күрделендіреді (өйткені Конституцияда Халық Кеңесінің мәртебесін заң шығару бастамасы құқығы бар жоғары консультативтік орган ретінде бекіту ұсынылып отыр), алайда екінші жағынан — болашақ Парламентті заңдарды кәсіби деңгейде қабылдаудан өзге міндеттерден босатады.
Қасым-Жомарт Кемелұлы алдын ала атап өткендей, оның жаңашыл бастамалары таза парламенттік реформаның шеңберінен әлдеқайда кең болып шықты. Айрықша мәнге ие бастамалардың бірі — алдыңғы Президент қызметінен кеткен жағдайда, екі ай ішінде Мемлекет басшысының кезектен тыс сайлауын өткізу туралы норма. Негізінде, Қ. Тоқаев биліктің легитимділігін сайлау арқылы қамтамасыз етуге деген ұстанымын 2019 жылы өз үлгісімен дәлелдеген еді. Сондықтан оның Қазақстанның болашақ басшыларына қойып отырған бұл талабы әрі құқықтық, әрі моральдық тұрғыдан толық негізделген деп есептейміз.
Тағы бір резонанс тудырған ұсыныс — Республика Вице-президенті институтын құру және оны Конституцияда бекіту туралы бастама болды. Оның міндеттеріне Қазақстанды халықаралық келіссөздерде таныстырумен қатар, Президенттің Парламенттегі мүддесін білдіру де кірмек.
Алайда бірпалаталы Парламент өкілеттіктерінің күшеюін ескерсек, Вице-президенттің функционалы бұдан да кең болуы мүмкін деп ойлаймын. Мұны Мемлекет басшысының өзі де меңзеді: «Бұл лауазымды енгізу мемлекетті басқару үдерісін тұрақтандырады». Бәлкім, бұл шешім тұрақтандыру құралы ретінде 2022 жылы қабылданған Президентті бір реттік жеті жылдық мерзімге сайлау нормасынан туындаған болар, өйткені ол ұзақ мерзімді кезеңде белгілі бір белгісіздікті меңзейтін еді. Қалай болғанда да, 2022 жылғы конституциялық реформа мен қазіргі бастамалардың өзара байланысы бар екенін Президенттің өзі де атап өтті. Қалай десек те, Вице-президент лауазымын енгізу мемлекеттік саясаттың сабақтастығын қамтамасыз етуге ықпал етуі мүмкін.
Сондай-ақ Қасым-Жомарт Кемелұлының Конституцияның преамбуласында мызғымас ұғымдар ретінде ұлттық құндылықтарымызды, өркениетіміздің терең тамырларын және қазақ жеріндегі мемлекеттіліктің Ұлы Даладағы ұлы мемлекеттермен сабақтастығын нақты айқындап жазу бастамасын да; сондай-ақ Әділетті Қазақстан мен құқықтық мемлекет құру қағидаттарын, қоршаған ортаны қорғау және еліміздің зайырлы сипаты туралы ережелерді бекітуді де принципті деп санаймын.
Осы бастамалардың барлығы қоғам мен сайлаушылар тарапынан қолдау табады деп ойлаймын. Өз тарапынан «Ақ жол» демократиялық партиясы оларды түсіндіру мен кеңінен насихаттауға ең белсенді түрде қатысатын болады.
Әрине, мұндай терең реформа бір ғана Конституциямен шектелмейді, ол өзге де заңдар мен заңнамалық актілерге тиісті өзгерістер енгізуді талап етеді. Ең алдымен — Парламент пен Үкімет арасындағы тепе-теңдікті қайта баптауды, депутаттардың бақылау функцияларын күшейтуді және басқа да мәселелерді көздейді. Бұл мәселелер «Парламент және депутаттардың мәртебесі туралы», «Үкімет туралы», «Сайлау туралы» конституциялық заңдармен, «Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» заңмен және басқа да нормативтік актілермен реттеледі әрі заңнаманы Конституцияның жаңа редакциясына сәйкестендіру барысында қаралуы мүмкін.
«Ақ жол» фракциясының бұл бағыттар бойынша да әзірлемелері бар, оларды Қ. Тоқаевтың «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидатын іске асыру аясындағы алдағы пікірталастар барысында ұсынуды жоспарлап отырмыз.
Алда атқарар жұмыс көп. Осы өзгерістер жолында баршамызға және елімізге табыс тілеймін.